Gleby i ich typy

Ten test z geografii na poziomie rozszerzonym matury poświęcony jest glebom — jednemu z bardziej wymagających działów geografii fizycznej. Materiał rozpoczyna się od omówienia czynników glebotwórczych, wśród których skała macierzysta pełni rolę czynnika biernego, stanowiącego mineralną bazę dla przyszłej gleby, podczas gdy klimat, organizmy żywe, rzeźba terenu i czas działają jako czynniki aktywne kształtujące profil glebowy.

Centralna część testu omawia procesy glebotwórcze i powstające w ich wyniku typy gleb strefowych, czyli takich, których rozmieszczenie na Ziemi odpowiada strefom klimatyczno-roślinnym. Uczeń pozna proces bielicowania, prowadzący do powstawania ubogich gleb bielicowych typowych dla lasów iglastych, brunatnienia odpowiedzialnego za żyzne gleby brunatne stref umiarkowanych, laterytyzacji charakterystycznej dla wilgotnego klimatu równikowego oraz procesów kształtujących najżyźniejsze gleby świata — czarnoziemy, powstające w strefie stepowej dzięki głębokiemu poziomowi próchnicznemu.

Test obejmuje również gleby astrefowe, których cechy zależą przede wszystkim od podłoża skalnego lub lokalnych warunków, a nie od strefy klimatycznej — należą do nich rędziny, tworzące się na skałach bogatych w węglan wapnia, oraz mady, gleby aluwialne powstające z osadów rzecznych w dolinach i deltach. Osobne pytania dotyczą specyfiki gleb tundrowych, ograniczonych przez wieloletnią zmarzlinę, oraz procesu glejowienia zachodzącego w warunkach nadmiaru wody i beztlenowości.

Materiał sprawdza również znajomość budowy profilu glebowego, w tym poziomu wmywania, w którym gromadzą się substancje wypłukane z wyższych warstw. Test w pełni odpowiada wymaganiom podstawy programowej geografii na poziomie rozszerzonym w zakresie pedosfery i stanowi wartościowe przygotowanie do bardziej złożonych zadań maturalnych łączących wiedzę o klimacie, roślinności i glebach.

• Wymienia czynniki glebotwórcze i rozróżnia czynniki bierne od aktywnych
• Opisuje procesy bielicowania, brunatnienia i laterytyzacji oraz powstałe w ich wyniku gleby
• Charakteryzuje czarnoziemy jako najbardziej żyzne gleby strefowe świata
• Rozróżnia gleby strefowe od astrefowych (rędziny, mady)
• Wyjaśnia specyfikę gleb tundrowych i proces glejowienia
• Opisuje budowę profilu glebowego i rolę poziomu wmywania

Zakres tematyczny obejmuje procesy glebotwórcze oraz główne typy gleb strefowych i astrefowych na świecie (czarnoziemy, bielice, gleby brunatne, laterytowe, tundrowe, mady, rędziny) wraz z czynnikami glebotwórczymi i profilem glebowym — zgodnie z podstawą programową matury z geografii na poziomie rozszerzonym.