Prawa i wolności człowieka i obywatela

Lekcja przedstawia katalog praw i wolności człowieka i obywatela zapisany w rozdziale II Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Uczeń pozna podział praw na pięć kategorii: prawa osobiste (np. prawo do ochrony życia, wolność osobista, nietykalność mieszkania), prawa polityczne (np. czynne i bierne prawo wyborcze, wolność zrzeszania się), prawa ekonomiczne (np. wolność wyboru zawodu, ochrona własności), prawa socjalne (np. prawo do ochrony zdrowia, prawo do zabezpieczenia społecznego) oraz prawa kulturalne (np. prawo do nauki, wolność twórczości artystycznej).

Materiał wyjaśnia konstytucyjne zasady ograniczania praw i wolności, określone w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP – ograniczenia mogą być ustanawiane wyłącznie w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa, porządku publicznego, ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej lub wolności i praw innych osób. Uczeń pozna zasadę proporcjonalności, zgodnie z którą ograniczenia muszą być niezbędne i adekwatne do zamierzonego celu.

Druga część lekcji koncentruje się na środkach ochrony praw jednostki w Polsce. Uczeń dowie się, czym jest instytucja Rzecznika Praw Obywatelskich – konstytucyjnego organu stojącego na straży wolności i praw człowieka i obywatela, który może występować z wnioskami legislacyjnymi oraz kierować wnioski do Trybunału Konstytucyjnego. Omówiona jest także skarga konstytucyjna – środek prawny pozwalający zbadać zgodność z Konstytucją aktu normatywnego, na podstawie którego wydano ostateczne orzeczenie naruszające prawa skarżącego, a także prawo do sądu gwarantowane w art. 45 i art. 78 Konstytucji RP.

Materiał jest zgodny z wymaganiami obowiązującej formuły matury 2023 z wiedzy o społeczeństwie na poziomie podstawowym i stanowi kluczowe uzupełnienie wiedzy o relacji między jednostką a państwem.

• Uczeń klasyfikuje prawa człowieka na osobiste, polityczne, ekonomiczne, socjalne i kulturalne
• Uczeń wymienia przykłady praw należących do każdej z pięciu kategorii
• Uczeń wyjaśnia konstytucyjne przesłanki ograniczania praw i wolności (art. 31 ust. 3)
• Uczeń opisuje rolę Rzecznika Praw Obywatelskich
• Uczeń wyjaśnia istotę skargi konstytucyjnej do Trybunału Konstytucyjnego
• Uczeń opisuje treść konstytucyjnego prawa do sądu

Zakres tematyczny lekcji obejmuje: pięć kategorii praw człowieka i obywatela w Konstytucji RP (osobiste, polityczne, ekonomiczne, socjalne, kulturalne), przesłanki ich ograniczania wg art. 31 ust. 3 Konstytucji, zasadę proporcjonalności, instytucję Rzecznika Praw Obywatelskich, skargę konstytucyjną do Trybunału Konstytucyjnego oraz konstytucyjne prawo do sądu (art. 45, art. 78).