Ludność Polski — rozmieszczenie, przyrost naturalny i starzenie się społeczeństwa

Polska się kurczy i starzeje — to jeden z najważniejszych procesów, jakie opisuje dziś geografia społeczno-ekonomiczna kraju. Ten materiał uczy analizować go na liczbach, tak jak wymaga tego geografia na poziomie rozszerzonym w części dotyczącej społeczeństwa i gospodarki Polski: z danych statystycznych, opisu piramidy wieku i płci oraz wskaźników demograficznych.

Pierwszy blok to rozmieszczenie ludności. Obliczasz gęstość zaludnienia kraju i województw, porównujesz najgęściej zaludnione województwo śląskie z najrzadziej zaludnionym podlaskim i wyjaśniasz przyczyny tych różnic: przyrodnicze, takie jak ukształtowanie terenu i jakość gleb, oraz pozaprzyrodnicze — uprzemysłowienie, urbanizację i historię, w tym przesiedlenia po II wojnie światowej.

Drugi blok to ruch naturalny i rzeczywisty. Obliczasz przyrost naturalny i jego współczynnik w promilach, a następnie przyrost rzeczywisty z uwzględnieniem salda migracji. Pracujesz na danych Głównego Urzędu Statystycznego: według nich na koniec 2024 r. Polska liczyła około 37,5 mln mieszkańców, w 2024 r. urodziło się około 252 tys. dzieci — najmniej po II wojnie światowej — a przyrost naturalny wyniósł około −157 tys. Współczynnik dzietności spadł do około 1,1, podczas gdy do zastępowalności pokoleń potrzeba około 2,1.

Trzeci blok to struktura wieku. Na podstawie opisu piramidy wieku i płci rozpoznajesz wyż powojenny lat 50., jego echo z przełomu lat 70. i 80. oraz niż demograficzny po 1990 r., a także wyjaśniasz przewagę kobiet w starszych grupach wieku. Obliczasz współczynnik obciążenia demograficznego i omawiasz skutki starzenia się społeczeństwa — w 2024 r. osoby w wieku 65 lat i więcej stanowiły około 20,6% ludności — dla systemu emerytalnego, ochrony zdrowia, rynku pracy i wyludniających się wsi we wschodniej Polsce.

Materiał oferuje cztery formy pracy. Quiz zawiera zadania obliczeniowe i pytania o interpretację danych z wyjaśnieniem po każdej odpowiedzi. Fiszki utrwalają pojęcia i najważniejsze wartości. Egzamin ustny w formie rozmowy z egzaminatorem sprawdza, czy umiesz wyjaśnić przyczyny i skutki przemian demograficznych. Praca pisemna do wydruku zawiera zadania otwarte z obliczeniami i argumentacją.

• Obliczasz gęstość zaludnienia oraz współczynnik przyrostu naturalnego i przyrost rzeczywisty.
• Wyjaśniasz przyczyny nierównomiernego rozmieszczenia ludności w Polsce.
• Interpretujesz piramidę wieku i płci Polski, rozpoznając wyże i niże demograficzne.
• Charakteryzujesz przemiany demograficzne w Polsce na podstawie danych GUS: spadek liczby urodzeń, niską dzietność, ujemny przyrost naturalny.
• Oceniasz skutki starzenia się społeczeństwa i proponujesz działania łagodzące.

Materiał ćwiczeniowy przygotowany przez Zestly. Dane demograficzne za 2024 r.: Główny Urząd Statystyczny (wartości przybliżone).