Jan Kochanowski, Treny — cykl jako całość

„Treny” Jana Kochanowskiego to cykl dziewiętnastu utworów żałobnych napisanych po śmierci kilkuletniej córki poety, Urszulki, i wydanych w 1580 roku. W liceum czyta się je jako całość: nie jako zbiór osobnych wierszy, lecz jako zapis drogi, którą przechodzi ojciec — od rozpaczy, przez kryzys wszystkiego, w co wierzył, aż do trudnego pocieszenia. Ten materiał pomaga ci tę drogę zobaczyć i nazwać.

Zaczynasz od gatunku. Tren wywodzi się z antycznej poezji żałobnej i tradycyjnie opłakiwał ludzi znacznych; Kochanowski uczynił bohaterką cyklu małe dziecko, a mówi jako ojciec, bardzo osobiście. Na tym polega nowatorstwo utworu i to warto umieć uzasadnić. Następnie przechodzisz przez kompozycję: Tren I jako wstęp, portret Urszulki i obraz pustego domu (Treny V, VI, VIII), kryzys światopoglądowy w Trenach IX i XI, gdy zawodzą mądrość i cnota, pytania o los duszy w Trenie X oraz Tren XIX, w którym we śnie przychodzi matka poety z Urszulką na ręku i przynosi naukę łączącą stoicką postawę z chrześcijańską nadzieją.

Pytania zamknięte sprawdzają znajomość konkretnych trenów, rozpoznawanie środków stylistycznych w krótkich cytatach z oryginalnego tekstu (na przykład porównania homeryckiego w Trenie V czy pytań retorycznych w Trenie XI) oraz rozumienie filozoficznego tła: stoicyzmu, humanizmu, motywu Fortuny. Fiszki porządkują najważniejsze fakty i pojęcia, które warto mieć w pamięci przed wypowiedzią ustną lub wypracowaniem.

W części pisemnej odpowiadasz pełnymi zdaniami na pytania wymagające argumentacji: dlaczego cykl jest zapisem kryzysu renesansowego światopoglądu, co znaczy zdanie „Ludzkie przygody ludzkie noś”, czym różni się postawa ojca w Trenie X od tej z Trenu XIX. Taki trening przydaje się zarówno przy wypracowaniu, jak i przy pytaniu jawnym na egzaminie ustnym. Ćwiczenie egzaminacyjne to rozmowa z egzaminatorem, który zadaje pytania jedno po drugim i na końcu krótko podsumowuje twoje odpowiedzi.

Materiał obejmuje cztery formy pracy: quiz, fiszki, egzamin ustny i pracę pisemną. Jest pomyślany jako powtórka dla uczniów liceum i technikum przygotowujących się do matury z języka polskiego, ale przyda się każdemu, kto chce lepiej zrozumieć jeden z najważniejszych cykli poetyckich polskiego renesansu. Cytaty pochodzą wyłącznie z tekstu Kochanowskiego; omówienia i pytania są autorskie.

• Wyjaśniasz okoliczności powstania „Trenów” i nowatorstwo cyklu na tle tradycji gatunku.
• Opisujesz kompozycję cyklu: od rozpaczy przez kryzys światopoglądowy do pocieszenia w Trenie XIX.
• Rozpoznajesz środki stylistyczne w krótkich fragmentach trenów i określasz ich funkcję.
• Łączysz treny z filozofią stoicką i humanizmem oraz wskazujesz, gdzie te wzorce zawodzą.

Materiał ćwiczeniowy przygotowany przez Zestly. Cytaty z „Trenów” Jana Kochanowskiego (1580), tekst w domenie publicznej.