Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz — Inwokacja i powrót Tadeusza do Soplicowa

„Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie” Adama Mickiewicza to najważniejszy polski epos narodowy; jego księgi I, II, IV, X, XI i XII to lektura obowiązkowa ze szkoły podstawowej, której znajomość może sprawdzać test historycznoliteracki na maturze (z fragmentem w arkuszu). Ta lekcja skupia się na otwierającym fragmencie utworu — słynnej Inwokacji oraz scenie powrotu młodego Tadeusza Soplicy do rodzinnego dworku w Soplicowie.

Inwokacja („Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie...") to osobny, liryczny wstęp — apostrofa do ojczyzny i Matki Boskiej, w której podmiot liryczny wyraża tęsknotę emigranta za utraconym krajem. Pytania testowe sprawdzają rozumienie tego fragmentu jako odrębnej całości kompozycyjnej, w tym znajomość wymienionych miejsc kultu maryjnego (Jasna Góra, Ostra Brama).

Druga część lekcji dotyczy sceny powrotu Tadeusza do Soplicowa: spotkania z tajemniczą dziewczyną w oknie (Zosią), portretów bohaterów narodowych na ścianach dworku (Kościuszko, Rejtan, Jasiński), wieczerzy u Sędziego z udziałem całej galerii barwnych postaci — Podkomorzego z jego opowieścią o modzie francuskiej i sarmackim tradycjonalizmie, rosyjskiego kapitana Rykowa oraz eleganckiej Telimeny, która wzbudza poruszenie swoim wyglądem.

Uczeń ćwiczy rozpoznawanie obyczajowości szlacheckiej i sarmackiej, kontekstu historycznego epoki napoleońskiej (nadzieje szlachty związane z Napoleonem, wspomnienie mody francuskiej z czasów Sejmu Wielkiego) oraz środków stylistycznych typowych dla epickiego stylu Mickiewicza — epitetów, porównań i szczegółowej, malowniczej opisowości. Zestaw 11 pytań oraz 12 fiszek to solidne przygotowanie do maturalnej analizy jednego z najważniejszych fragmentów polskiej literatury.

• Uczeń zna treść Inwokacji i potrafi wskazać jej funkcję jako lirycznego wstępu do poematu
• Rozumie motyw tęsknoty emigranta za ojczyzną wyrażony w słowach „ty jesteś jak zdrowie”
• Zna okoliczności powrotu Tadeusza do Soplicowa i rozpoznaje kluczowe postacie (Zosia, Telimena, Sędzia, Podkomorzy)
• Rozpoznaje portrety bohaterów narodowych w dworku (Kościuszko, Rejtan, Jasiński) i ich znaczenie patriotyczne
• Charakteryzuje obyczajowość szlachecką i sarmacką na podstawie sceny wieczerzy u Sędziego
• Rozumie kontekst historyczny — nadzieje szlachty związane z Napoleonem i krytykę mody francuskiej
• Rozpoznaje środki stylistyczne typowe dla epickiego stylu Mickiewicza (epitety, porównania, opisowość)

Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie: Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, Kto cię stracił. [...] Właśnie dwukonną bryką wjechał młody panek [...] Tu Kościuszko w czamarce krakowskiej [...] Dalej w polskiej szacie Siedzi Rejtan [...] Stała młoda dziewczyna… Białe jej ubranie [...] Jak biały ptak zleciała z parkanu na błonie. [...] «Dobrze mój Tadeuszu [...] Stryjaszek myśli wkrótce sprawić ci wesele». [...] Weszła nowa osoba przystojna i młoda. [...] Że zbyt wykwintny na wieś i na dzień powszedni.