Procesy rzeźbotwórcze — erozja i wietrzenie

Ten test przygotowujący do matury z geografii (w Formule 2023 zdawanej wyłącznie na poziomie rozszerzonym) poświęcony jest zewnętrznym (egzogenicznym) procesom rzeźbotwórczym, które nieustannie kształtują powierzchnię Ziemi — wietrzeniu oraz erozji. Materiał systematyzuje wiedzę o trzech rodzajach wietrzenia: fizycznym (mechanicznym), do którego zalicza się m.in. wietrzenie mrozowe polegające na cyklicznym zamarzaniu i rozmarzaniu wody w szczelinach skalnych; chemicznym, obejmującym procesy takie jak krasowienie czy utlenianie minerałów; oraz biologicznym, wywołanym działalnością organizmów żywych, np. rozsadzaniem skał przez korzenie roślin.

Druga część testu koncentruje się na erozji — niszczącym działaniu wody, wiatru, lodowca i fal morskich — oraz na formach rzeźby terenu, które erozja i towarzysząca jej akumulacja pozostawiają w krajobrazie. Uczeń pozna różnicę między erozją wgłębną (prowadzącą do powstawania wąwozów, zwłaszcza w obszarach lessowych) a erozją boczną, pozna mechanizm powstawania wydm w wyniku akumulacji eolicznej oraz niecek deflacyjnych powstałych przez wywiewanie materiału sypkiego. Osobne pytania dotyczą rzeźby polodowcowej — cyrków lodowcowych, dolin U-kształtnych, moren czołowych i dennych oraz głazów narzutowych — a także form powstałych w wyniku niszczącej działalności morza, takich jak klify kształtowane przez abrazję.

Materiał ujmuje procesy i formy rzeźby ogólnie, tak aby uczeń potrafił je potem rozpoznać na konkretnych przykładach, także z obszaru Polski. Pytania łączą rozpoznawanie procesów po opisie skutków z rozumieniem przyczyn — sprawdzają, czy uczeń potrafi wskazać, jaki proces (np. korazja, deflacja, abrazja) odpowiada za daną formę terenu.

Materiał w pełni odpowiada wymaganiom podstawy programowej geografii na poziomie podstawowym i stanowi kompleksowe powtórzenie działu poświęconego procesom rzeźbotwórczym — jednego z najczęściej pojawiających się zagadnień w części dotyczącej geografii fizycznej na egzaminie maturalnym.

• Rozróżnia wietrzenie fizyczne, chemiczne i biologiczne oraz podaje ich przykłady
• Opisuje mechanizm erozji wodnej, wiatrowej, lodowcowej i morskiej
• Rozpoznaje formy rzeźby polodowcowej: cyrki, doliny U-kształtne, moreny
• Wyjaśnia genezę wąwozów lessowych oraz wydm i niecek deflacyjnych
• Łączy proces (korazja, deflacja, abrazja) ze skutkiem w postaci konkretnej formy terenu
• Rozpoznaje formę rzeźby po opisie jej genezy

Zakres tematyczny obejmuje wietrzenie fizyczne, chemiczne i biologiczne oraz erozję wodną, wiatrową, lodowcową i morską wraz z typowymi formami rzeźby terenu (wąwozy, wydmy, moreny, klify) — zgodnie z podstawą programową geografii (zakres podstawowy), której wymagania sprawdza także matura z geografii zdawana na poziomie rozszerzonym.