Retoryka i środki stylistyczne

Znajomość środków stylistycznych i figur retorycznych to jeden z filarów analizy tekstu na maturze z języka polskiego — pojawia się zarówno przy interpretacji poezji, jak i przy analizie tekstów publicystycznych czy retorycznych w teście „Język polski w użyciu” i w teście historycznoliterackim. Ten test porządkuje tę wiedzę w sposób praktyczny, koncentrując się na rozpoznawaniu środków i — co równie ważne — na rozumieniu ich funkcji.

Materiał obejmuje trzy główne grupy środków. Po pierwsze, tropy stylistyczne oparte na przenośnym znaczeniu, takie jak metafora (nietypowe zestawienie wyrazów tworzące nowy sens), metonimia (zamiennia, np. „czytać Mickiewicza” zamiast „czytać dzieła Mickiewicza”), personifikacja (nadanie cech ludzkich przedmiotom) czy oksymoron (zestawienie sprzecznych pojęć, jak „gorący lód”). Po drugie, figury retoryczne oparte na powtórzeniach i konstrukcji zdania — anafora, epifora, paralelizm, inwersja oraz elipsa. Po trzecie, środki fonetyczne, czyli aliteracja i onomatopeja, oddziałujące bezpośrednio na warstwę brzmieniową tekstu.

Test kładzie szczególny nacisk na funkcje tych środków — nie wystarczy je rozpoznać z nazwy, trzeba też rozumieć, do czego służą: budowaniu obrazowości (metafora), wywoływaniu emocji (wykrzyknienie retoryczne, apostrofa), perswazji (pytanie retoryczne) czy kondensacji treści (elipsa). Takie funkcjonalne podejście jest dokładnie tym, czego wymaga się od maturzysty podczas analizy tekstu na egzaminie.

Wszystkie przykłady w teście są ogólne lub zilustrowane własnymi, krótkimi zdaniami — dzięki temu materiał można wykorzystać jako uniwersalne wprowadzenie do terminologii retorycznej, niezależnie od tego, jaki konkretny wiersz czy tekst będzie analizowany na zajęciach. To solidna podstawa przed przejściem do interpretacji rzeczywistych utworów literackich.

• Rozpoznawać i nazywać podstawowe tropy stylistyczne: metaforę, metonimię, personifikację, oksymoron
• Odróżniać figury oparte na powtórzeniu: anaforę, epiforę i paralelizm
• Rozumieć funkcję inwersji i elipsy w budowaniu zdania
• Rozpoznawać środki fonetyczne: aliterację i onomatopeję
• Wiązać środki stylistyczne z ich funkcją: obrazowanie, perswazja, ekspresja, budowanie nastroju
• Odróżniać środki służące perswazji (pytanie retoryczne, apostrofa) od środków czysto obrazowych
• Stosować terminologię retoryczną w analizie własnych przykładów zdań

Test obejmuje 12 pytań o środki stylistyczne i figury retoryczne: inwersję, wykrzyknienie retoryczne i apostrofę jako środki ekspresywne, oksymoron, aliterację i onomatopeję jako środki fonetyczne, funkcję metafory, definicję epifory, środki służące perswazji, metonimię, elipsę, środki oparte na powtórzeniach (anafora, paralelizm), personifikację oraz porównanie.