Pozytywizm polski — program, filozofia i literatura epoki

Pozytywizm to epoka, w której Polacy po klęsce powstania styczniowego w 1864 roku szukali nowego sposobu na przetrwanie narodu: zamiast zbrojnego zrywu — pracy, nauki i budowania nowoczesnego społeczeństwa. Bez znajomości tego kontekstu trudno dobrze zrozumieć „Lalkę”, nowele Prusa i Sienkiewicza, „Gloria victis” Orzeszkowej czy Trylogię. Ten materiał porządkuje najważniejsze pojęcia i fakty epoki.

Zaczynasz od ram czasowych i źródeł filozoficznych. Poznajesz Auguste'a Comte'a i jego filozofię pozytywną opartą na doświadczeniu, Herberta Spencera i organicyzm, czyli obraz społeczeństwa jako organizmu, Johna Stuarta Milla i utylitaryzm oraz ewolucjonizm Darwina przeniesiony na myślenie o społeczeństwie i historii.

Następnie powtarzasz program pozytywistów warszawskich: pracę organiczną, czyli rozwój gospodarczy i społeczny wszystkich warstw, pracę u podstaw, czyli oświatę dla ludu, emancypację kobiet, asymilację Żydów, scjentyzm i utylitaryzm. Uczysz się, jak ten program różnił się od romantycznego mesjanizmu i kultu jednostki, oraz o sporze „młodych” ze „starymi” na łamach prasy.

Część literacka dotyczy realizmu i naturalizmu, a także gatunków typowych dla epoki: powieści realistycznej z narratorem wszechwiedzącym, powieści tendencyjnej, noweli, która pozwalała szybko reagować na problemy społeczne, i powieści historycznej pisanej ku pokrzepieniu serc. Poznajesz najważniejszych twórców: Prusa, Orzeszkową, Sienkiewicza, Konopnicką i Asnyka.

Ważną częścią materiału jest umiejętność łączenia kontekstu z utworem: wskazania, które postulaty epoki widać w konkretnej noweli czy powieści, i jak pisarze z czasem zaczęli dostrzegać ograniczenia pozytywistycznych nadziei. Taka umiejętność przydaje się zarówno w wypowiedzi ustnej, jak i w wypracowaniu, w którym kontekst historycznoliteracki pomaga pogłębić interpretację. Quiz sprawdza pojęcia, fakty i powiązania, fiszki porządkują terminy, a praca pisemna wymaga dłuższych wypowiedzi — na przykład porównania programu pozytywistów z ideami romantyków albo wyjaśnienia, czym realizm różni się od naturalizmu. W ćwiczeniu egzaminacyjnym egzaminator zadaje pytania po kolei i na koniec krótko ocenia twoje odpowiedzi.

Materiał oferuje quiz, fiszki, egzamin ustny i pracę pisemną. Jest przeznaczony dla uczniów liceum i technikum przygotowujących się do matury z języka polskiego i uzupełnia materiały o konkretnych lekturach epoki. Omówienia i pytania są autorskie.

• Określasz ramy czasowe pozytywizmu i jego tło historyczne.
• Wyjaśniasz źródła filozoficzne epoki: filozofię Comte'a, organicyzm, utylitaryzm, ewolucjonizm.
• Omawiasz program pozytywistów warszawskich i porównujesz go z romantyzmem.
• Charakteryzujesz realizm, naturalizm i gatunki typowe dla literatury pozytywizmu.

Materiał ćwiczeniowy przygotowany przez Zestly.