Organy kontroli i ochrony prawa: NIK, RPO, RPD, KRRiT, Trybunał Stanu

Demokratyczne państwo prawne potrzebuje instytucji, które patrzą władzy na ręce. Ten materiał omawia najważniejsze organy kontroli państwowej i ochrony prawa opisane w rozdziale IX Konstytucji RP z 1997 r., a także dwa inne narzędzia kontroli władzy: sądownictwo konstytucyjne i sejmową komisję śledczą.

Pierwszy blok to Najwyższa Izba Kontroli. Poznajesz jej pozycję ustrojową (naczelny organ kontroli państwowej, podległy Sejmowi, działający kolegialnie), kryteria, według których kontroluje administrację rządową — legalność, gospodarność, celowość i rzetelność — oraz zasady powoływania prezesa NIK i wymogi jego apolityczności. Wyjaśniasz też, co NIK przedkłada Sejmowi przy ocenie wykonania budżetu.

Drugi blok to rzecznicy praw. Rzecznik Praw Obywatelskich stoi na straży wolności i praw człowieka i obywatela; uczysz się, kto go powołuje, na jaką kadencję, przed kim odpowiada i w jakiej sytuacji każdy może się do niego zwrócić. Poznajesz też konstytucyjną podstawę działania Rzecznika Praw Dziecka.

Trzeci blok to Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji — organ stojący na straży wolności słowa, prawa do informacji i interesu publicznego w radiu i telewizji — oraz sposób jej powoływania przez trzy organy państwa.

Czwarty blok dotyczy odpowiedzialności konstytucyjnej. Odróżniasz ją od odpowiedzialności politycznej, poznajesz skład Trybunału Stanu i katalog osób, które przed nim odpowiadają. Porównujesz Trybunał Stanu z Trybunałem Konstytucyjnym, który bada zgodność prawa z Konstytucją. Na koniec poznajesz sejmową komisję śledczą jako narzędzie zbadania określonej sprawy przez Sejm.

Materiał koncentruje się na procedurach i kompetencjach zapisanych w Konstytucji, a nie na osobach sprawujących urzędy — dzięki temu wiedza nie dezaktualizuje się wraz ze zmianą składu organów.

Materiał oferuje cztery formy pracy. Quiz sprawdza znajomość kompetencji, kadencji i sposobu powoływania organów, także w krótkich opisach sytuacji, z wyjaśnieniem po każdej odpowiedzi. Fiszki utrwalają najważniejsze przepisy. Egzamin ustny to rozmowa z egzaminatorem, w której wyjaśniasz rolę organów i rozróżniasz rodzaje odpowiedzialności. Praca pisemna do wydruku zawiera zadania otwarte wymagające porównania organów i odwołania do przepisów.

Wszystkie zadania są oryginalne i przygotowane do samodzielnej nauki; każde zawiera komplet informacji potrzebnych do odpowiedzi.

• Charakteryzujesz pozycję ustrojową i kryteria kontroli Najwyższej Izby Kontroli.
• Wyjaśniasz rolę Rzecznika Praw Obywatelskich i Rzecznika Praw Dziecka oraz zasady powoływania RPO.
• Opisujesz zadania i sposób powoływania Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji.
• Odróżniasz odpowiedzialność konstytucyjną od politycznej i omawiasz skład oraz właściwość Trybunału Stanu.
• Porównujesz Trybunał Stanu z Trybunałem Konstytucyjnym i wyjaśniasz rolę sejmowej komisji śledczej.

Materiał ćwiczeniowy przygotowany przez Zestly. Przepisy Konstytucji RP z 1997 r. przywołano według tekstu ogłoszonego w Dzienniku Ustaw.