Tadeusz Borowski, opowiadania obozowe — człowiek zlagrowany i narracja behawiorystyczna

Opowiadania obozowe Tadeusza Borowskiego należą do najbardziej wstrząsających tekstów polskiej literatury XX wieku. Borowski, więzień Auschwitz-Birkenau i Dachau, nie opowiada o obozie z perspektywy bohatera ani męczennika, lecz z perspektywy więźnia, który nauczył się w nim żyć. Właśnie to budziło i budzi największe spory. Ten materiał pomaga ci zrozumieć, o czym są te opowiadania i dlaczego są napisane w taki sposób.

Zaczynasz od kontekstu: aresztowania pisarza w 1943 roku, pobytu w obozach i tomu „Pożegnanie z Marią” wydanego w 1948 roku. Potem poznajesz narratora, Tadka — więźnia, który dzięki paczkom z domu i swojej pozycji żyje lepiej niż inni i patrzy na obóz bez złudzeń. Uczysz się rozpoznawać narrację behawiorystyczną: chłodny, rzeczowy zapis zachowań, bez komentarza i bez oceny moralnej, która zostawia ocenę czytelnikowi.

Najwięcej miejsca zajmują trzy opowiadania. W „Proszę państwa do gazu” Tadek idzie z komandem Kanada na rampę, gdzie rozładowuje się transport; widzi matkę wypierającą się dziecka i młodą dziewczynę, która z godnością idzie na śmierć, a sam odczuwa gniew wobec ofiar. W „Ludziach, którzy szli” mecz piłki nożnej rozgrywa się tuż obok rampy, przez którą tysiące ludzi idą do komór gazowych. „U nas, w Auschwitzu…” to listy do narzeczonej Marii z refleksją o cywilizacjach zbudowanych na niewolniczej pracy.

Na tym tle powtarzasz pojęcia, bez których trudno mówić o literaturze obozowej: człowiek zlagrowany, odwrócony Dekalog, relatywizm moralny, a także zarzut nihilizmu, jaki stawiano Borowskiemu, i odpowiedź na niego — że chłodny opis jest formą oskarżenia systemu, który odbiera ludziom człowieczeństwo.

Quiz sprawdza znajomość opowiadań, narratora i pojęć, fiszki porządkują terminy i sceny, a praca pisemna wymaga dłuższych wypowiedzi — na przykład wyjaśnienia, czym jest człowiek zlagrowany, albo oceny postawy Tadka. W ćwiczeniu egzaminacyjnym egzaminator zadaje pytania po kolei i na koniec krótko ocenia twoje odpowiedzi.

Materiał oferuje quiz, fiszki, egzamin ustny i pracę pisemną. Jest przeznaczony dla uczniów liceum i technikum przygotowujących się do matury z języka polskiego. Omówienia napisano własnymi słowami, bez cytatów z opowiadań.

• Charakteryzujesz narratora opowiadań Borowskiego i narrację behawiorystyczną.
• Omawiasz „Proszę państwa do gazu”, „Ludzi, którzy szli” i „U nas, w Auschwitzu…”.
• Wyjaśniasz pojęcia człowieka zlagrowanego, odwróconego Dekalogu i relatywizmu moralnego.
• Przedstawiasz spór o moralną wymowę opowiadań i zarzut nihilizmu.

Materiał ćwiczeniowy przygotowany przez Zestly. Omówienie opowiadań Tadeusza Borowskiego z tomu „Pożegnanie z Marią” (1948) własnymi słowami.