Samorząd terytorialny — gmina, powiat, województwo

Lekcja wprowadza w strukturę samorządu terytorialnego w Polsce – trójszczeblowy system obejmujący gminę, powiat i województwo, ukształtowany reformą administracyjną z 1998 roku. Uczeń pozna gminę jako podstawową jednostkę samorządu terytorialnego oraz organy działające na każdym z trzech szczebli: organ stanowiący i kontrolny (rada gminy, rada powiatu, sejmik województwa) oraz organ wykonawczy (wójt/burmistrz/prezydent miasta na szczeblu gminy, zarząd powiatu ze starostą na czele, zarząd województwa z marszałkiem na czele).

Materiał wyjaśnia zasady nazewnictwa organu wykonawczego gminy w zależności od jej charakteru: wójt w gminach wiejskich, burmistrz w gminach miejskich i miejsko-wiejskich, prezydent miasta w miastach powyżej 100 tysięcy mieszkańców oraz w niektórych mniejszych miastach, w których urząd prezydenta miasta istniał już wcześniej (np. Sopot). Uczeń dowie się także, kto przewodniczy obradom sejmiku województwa (przewodniczący sejmiku, nie marszałek, który stoi na czele zarządu) oraz jaka jest rola starosty jako przewodniczącego zarządu powiatu.

Centralnym zagadnieniem lekcji jest rozróżnienie zadań własnych i zadań zleconych samorządu. Zadania własne (np. gospodarka odpadami komunalnymi, utrzymanie dróg gminnych, budowa placów zabaw) służą zaspokajaniu zbiorowych potrzeb wspólnoty samorządowej i są finansowane z budżetu jednostki samorządu. Zadania zlecone (np. prowadzenie ewidencji ludności i rejestru wyborców, wydawanie dowodów osobistych) wynikają z przepisów ustaw szczególnych, dotyczą zakresu administracji rządowej i są finansowane z dotacji celowych z budżetu państwa. Lekcja omawia również rolę wojewody jako przedstawiciela rządu w województwie, sprawującego nadzór nad legalnością działań samorządu.

Materiał jest zgodny z wymaganiami matury z wiedzy o społeczeństwie w formule 2023 (zdawanej wyłącznie na poziomie rozszerzonym) i stanowi kompleksowe wprowadzenie do funkcjonowania władzy lokalnej i regionalnej w Polsce.

• Uczeń wymienia trzy szczeble samorządu terytorialnego w Polsce
• Uczeń rozróżnia organy stanowiące i wykonawcze na każdym szczeblu samorządu
• Uczeń wyjaśnia zasady nazewnictwa organu wykonawczego gminy (wójt, burmistrz, prezydent miasta)
• Uczeń rozróżnia zadania własne i zadania zlecone samorządu terytorialnego
• Uczeń opisuje sposób finansowania zadań własnych i zleconych
• Uczeń wyjaśnia rolę wojewody w nadzorze nad samorządem terytorialnym

Zakres tematyczny lekcji obejmuje: trójszczeblową strukturę samorządu (gmina, powiat, województwo), organy stanowiące (rada gminy, rada powiatu, sejmik województwa) i wykonawcze (wójt/burmistrz/prezydent, zarząd powiatu ze starostą, zarząd województwa z marszałkiem) każdego szczebla, rozróżnienie zadań własnych (gospodarka odpadami, drogi gminne) i zleconych (rejestr wyborców, dowody osobiste), sposób finansowania oraz rolę wojewody jako nadzorcy legalności działań samorządu.