Imiesłowy i imiesłowowy równoważnik zdania — tworzenie, użycie, przekształcenia

Imiesłowy i imiesłowowy równoważnik zdania należą do wymagań kształcenia językowego w klasach VII–VIII: uczeń rozpoznaje imiesłowy, rozumie zasady ich tworzenia i odmiany, poprawnie stosuje imiesłowowy równoważnik zdania i przekształca go na zdanie złożone oraz odwrotnie. To także jedno z najczęstszych źródeł błędów składniowych w wypracowaniach – zdania w rodzaju „Wchodząc do klasy, zadzwonił dzwonek” łatwo napisać, a trudniej zauważyć.

Materiał zaczyna od czterech rodzajów imiesłowów. Imiesłowy przymiotnikowe – czynny (czytający, robiący) i bierny (czytany, napisany, umyty) – odmieniają się jak przymiotniki. Imiesłowy przysłówkowe – współczesny na -ąc (czytając) i uprzedni na -wszy lub -łszy (przeczytawszy, zjadłszy) – są nieodmienne. Uczysz się, od jakich czasowników się je tworzy: imiesłowy na -ący i -ąc od niedokonanych, uprzedni od dokonanych, a bierny od przechodnich obu aspektów.

Następnie poznajesz imiesłowowy równoważnik zdania – wyrażenie z imiesłowem przysłówkowym, które zastępuje zdanie podrzędne. Imiesłów współczesny oznacza czynność równoczesną z główną, uprzedni – wcześniejszą. Najważniejsza zasada brzmi: wykonawca czynności w równoważniku musi być podmiotem zdania nadrzędnego. Ćwiczysz rozpoznawanie zdań poprawnych i błędnych, a potem przekształcenia: równoważnik zamieniasz na zdanie złożone (Zjadłszy śniadanie, Ola wyszła → Gdy Ola zjadła śniadanie, wyszła) i odwrotnie, pilnując, by nie zmienić sensu ani czasu. Zobaczysz też, że nie każde zdanie złożone da się zamienić na równoważnik: jeśli w obu częściach działają różne osoby, trzeba zostać przy zdaniu złożonym, np. „Gdy czytałem książkę, zgasło światło”.

Materiał oferuje cztery formy pracy. Quiz (12 pytań) sprawdza rozpoznawanie imiesłowów, zasadę wykonawcy i przekształcenia. Fiszki zbierają rodzaje imiesłowów z przykładami i reguły. Egzamin ustny pozwala tworzyć imiesłowy i przekształcać zdania na bieżąco – egzaminator podaje zdanie, prosi o przekształcenie i na końcu krótko omawia twoje odpowiedzi. Praca pisemna do wydruku zawiera osiem zadań: od tworzenia form, przez poprawianie błędnych równoważników, po przekształcenia w obie strony.

Interpunkcję przy równoważnikach omawia osobny materiał o przecinku w zdaniu złożonym. Po ćwiczeniach warto przejrzeć własne wypracowania i sprawdzić każdy równoważnik pytaniem: kto wykonuje obie czynności?

• Rozpoznajesz imiesłowy przymiotnikowe (czynne i bierne) oraz przysłówkowe (współczesne i uprzednie).
• Tworzysz imiesłowy od czasowników o właściwym aspekcie i wiesz, które się odmieniają.
• Stosujesz imiesłowowy równoważnik zdania zgodnie z zasadą tego samego wykonawcy czynności.
• Przekształcasz równoważnik na zdanie złożone i zdanie złożone na równoważnik bez zmiany sensu.
• Poprawiasz błędnie użyte równoważniki.

Materiał ćwiczeniowy przygotowany przez Zestly; wszystkie przykłady napisane na potrzeby materiału.