Rodzaje i gatunki literackie — epika, liryka, dramat

Rozpoznawanie rodzajów literackich i przypisywanie utworu do właściwego rodzaju to jedno z wymagań podstawy programowej dla klas VII–VIII, a nazwy gatunków przydają się w każdym zadaniu o lekturach i w wypracowaniu. Ten materiał porządkuje tę wiedzę: najpierw rodzaje, potem gatunki, a wszystko na przykładach z lektur szkolnych i na krótkich fragmentach napisanych specjalnie do ćwiczeń.

Poznajesz wyznaczniki trzech rodzajów. Epika ma narratora, który opowiada o wydarzeniach, oraz świat przedstawiony: czas, miejsce, bohaterów i fabułę. Liryka wyraża uczucia i przeżycia podmiotu lirycznego; uczysz się odróżniać lirykę bezpośrednią, w której podmiot mówi wprost o sobie, od pośredniej, w której uczucia kryją się w opisie. Dramat jest przeznaczony do wystawienia na scenie: nie ma narratora, składa się z kwestii postaci i didaskaliów, dzieli się na akty i sceny.

Następnie przechodzisz do gatunków. Wśród epickich – mit, legenda, baśń, bajka z morałem, nowela (jak „Latarnik” Henryka Sienkiewicza), opowiadanie, powieść i epopeja („Pan Tadeusz”). Wśród lirycznych – fraszka, pieśń, tren (Jan Kochanowski) i hymn. Wśród dramatycznych – komedia („Zemsta” Aleksandra Fredry) i tragedia. Osobno omawiamy balladę, która łączy cechy wszystkich trzech rodzajów, jak „Świtezianka” Adama Mickiewicza.

Najwięcej ćwiczeń polega na rozpoznawaniu: czytasz krótki, specjalnie napisany fragment – opis wędrówki, wiersz o jesieni, scenkę z didaskaliami, baśń o smoku – i decydujesz, do jakiego rodzaju lub gatunku należy, a potem uzasadniasz swoją decyzję.

Materiał oferuje cztery formy pracy. Quiz (12 pytań) sprawdza wyznaczniki rodzajów, cechy gatunków i rozpoznawanie fragmentów. Fiszki zbierają pojęcia z krótkimi definicjami i przykładami. Egzamin ustny pozwala ćwiczyć definicje i uzasadnienia na głos – egzaminator zadaje pytania po kolei i na końcu krótko omawia twoje odpowiedzi. Praca pisemna do wydruku zawiera osiem zadań, w tym przypisanie lektur do gatunków i napisanie własnych krótkich fragmentów w trzech rodzajach.

Wszystkie fragmenty w pytaniach są napisane na potrzeby materiału. Przy powtórce warto zrobić własną tabelę: lektura – rodzaj – gatunek – uzasadnienie, i uzupełniać ją przy każdej nowej książce.

• Rozpoznajesz epikę, lirykę i dramat oraz wskazujesz ich wyznaczniki.
• Odróżniasz lirykę bezpośrednią od pośredniej.
• Wskazujesz cechy najważniejszych gatunków epickich, lirycznych i dramatycznych.
• Przypisujesz lektury do gatunków i uzasadniasz wybór.
• Wyjaśniasz, dlaczego ballada łączy cechy trzech rodzajów literackich.

Materiał ćwiczeniowy przygotowany przez Zestly; wszystkie fragmenty w pytaniach napisane na potrzeby materiału.