Adam Mickiewicz, „Dziady” cz. II — obrzęd, duchy i przesłanie moralne

II część „Dziadów” Adama Mickiewicza należy do lektur obowiązkowych czytanych w całości w klasach VII–VIII. To krótki, ale bardzo gęsty utwór: w nocy, w kaplicy przy cmentarzu, wieśniacy pod przewodnictwem Guślarza odprawiają obrzęd dziadów, czyli wywołują dusze zmarłych, by dowiedzieć się, czego im potrzeba do zbawienia. Ten materiał pomaga zrozumieć zarówno sam obrzęd, jak i naukę, którą niosą kolejne zjawy.

Najpierw poznajesz przebieg obrzędu i jego uczestników: Guślarza, który wypowiada zaklęcia, Starca i Chór wieśniaków, którzy towarzyszą mu i komentują wydarzenia. Potem przechodzisz przez trzy grupy duchów. Józio i Rózia, duchy lekkie, nie zaznały za życia goryczy, dlatego proszą o dwa ziarnka gorczycy. Widmo Złego Pana, duch ciężki, cierpi głód, bo za życia był okrutny dla poddanych, a ptaki nocne – dusze jego ofiar – nie pozwalają mu nic przełknąć. Pasterka Zosia, duch pośredni, nie może dotknąć ziemi, bo nikogo nie pokochała. Na końcu pojawia się milczące Widmo, którego nie da się odpędzić.

Każdy duch zostawia żyjącym przestrogę. Materiał uczy je rozpoznawać, przypisywać właściwym postaciom i wyjaśniać ich sens: aby być w pełni człowiekiem, trzeba doświadczyć cierpienia, okazywać współczucie i kochać innych. Poznajesz też pojęcie ludowej sprawiedliwości, według której po śmierci każdy odpowiada za swoje czyny, a kara odpowiada winie.

Osobno ćwiczysz cechy romantyczne utworu, o które często pytają zadania egzaminacyjne: ludowość, fantastykę, nastrój grozy i łączenie rodzajów literackich – dramatu z pieśnią Chóru i z opowieściami duchów.

Materiał oferuje cztery formy pracy. Quiz (12 pytań) sprawdza znajomość duchów, ich win i przestróg oraz rozumienie przesłania. Fiszki pomagają zapamiętać postacie, przestrogi i pojęcia. Egzamin ustny w formie rozmowy pozwala wyjaśniać sens utworu pełnymi zdaniami – egzaminator zadaje pytania po kolei, a na końcu krótko omawia twoje odpowiedzi. Praca pisemna do wydruku zawiera osiem pytań otwartych, w tym przygotowanie argumentu do rozprawki.

Krótkie przestrogi duchów przytaczamy wiernie za tekstem Mickiewicza, który jest w domenie publicznej; pozostałe treści są ujęte własnymi słowami. Warto przeczytać utwór w całości – jest krótki, a jego rytm i nastrój najlepiej poczuć samemu.

• Opisujesz obrzęd dziadów: miejsce, czas, uczestników i rolę Guślarza oraz Chóru.
• Rozróżniasz duchy lekkie, ciężkie i pośrednie, podajesz ich winy oraz to, o co proszą.
• Przypisujesz przestrogi właściwym duchom i wyjaśniasz ich sens.
• Wyjaśniasz pojęcie ludowej sprawiedliwości i wartości, których uczy utwór.
• Wskazujesz romantyczne cechy utworu: ludowość, fantastykę, nastrój grozy i łączenie rodzajów literackich.

Materiał ćwiczeniowy przygotowany przez Zestly na podstawie II części „Dziadów” Adama Mickiewicza (1823); krótkie przestrogi duchów przytoczone za tekstem z domeny publicznej.