Mowa zależna i niezależna — przytaczanie cudzych wypowiedzi i przekształcenia

Podstawa programowa dla klas VII–VIII wymaga, by uczeń odróżniał mowę zależną od niezależnej, przekształcał jedną w drugą i poprawnie przytaczał cudze wypowiedzi, stosując właściwe znaki interpunkcyjne. To umiejętność przydatna nie tylko w zadaniach gramatycznych na egzaminie ósmoklasisty, ale też w każdym opowiadaniu i streszczeniu, w którym trzeba oddać słowa bohatera.

Materiał zaczyna od rozpoznawania obu form. Mowa niezależna to dosłowne przytoczenie: po czasowniku mówienia stawiamy dwukropek i cudzysłów, a w dialogu każdą kwestię rozpoczynamy myślnikiem. Mowa zależna to relacja w zdaniu podrzędnym: powiedział, że…; zapytała, czy…; poprosił, żeby… W mowie zależnej znikają cudzysłów, wołacze i wykrzyknienia, a zdanie podrzędne zawsze oddzielamy przecinkiem.

Najwięcej ćwiczeń dotyczy przekształceń. Uczysz się zmieniać osobę czasownika i zaimki (jestem → jest, mój → jego, mi → mu), dobierać spójnik do rodzaju wypowiedzi – oznajmienie wprowadza „że”, pytanie rozstrzygające „czy”, pytanie z zaimkiem pytajnym zachowuje ten zaimek, a prośba i rozkaz wymagają „żeby” lub „aby” – i pamiętać o przecinku przed spójnikiem. Ważna różnica wobec języka angielskiego: w polszczyźnie przy przekształcaniu na mowę zależną nie przesuwamy czasu, zmieniamy tylko osobę. Ćwiczysz też przekształcenia odwrotne, z mowy zależnej na niezależną, wraz z zapisem cytatu i dialogu.

Pytania pokazują typowe pułapki: pozostawioną pierwszą osobę („Janek powiedział, że jestem zmęczony”), zły spójnik przy prośbie, brak przecinka, niepotrzebną zmianę czasu lub trybu. W każdym przykładzie wiadomo, kto mówi i do kogo, więc poprawna odpowiedź jest jedna.

Materiał oferuje cztery formy pracy. Quiz (12 pytań) sprawdza rozpoznawanie i przekształcanie wypowiedzi. Fiszki zbierają reguły z przykładami. Egzamin ustny pozwala przekształcać zdania na bieżąco – egzaminator podaje wypowiedź, prosi o jej przekształcenie i na końcu krótko omawia twoje odpowiedzi. Praca pisemna do wydruku zawiera osiem zadań: przekształcenia w obie strony, poprawianie błędów i zapis krótkiego dialogu.

Wszystkie przykłady zostały napisane na potrzeby materiału. Dobrym sprawdzianem po ćwiczeniach jest przepisanie fragmentu dialogu z ulubionej książki na mowę zależną i z powrotem.

• Odróżniasz mowę niezależną od zależnej.
• Przekształcasz mowę niezależną na zależną, zmieniając osobę czasownika i zaimki.
• Dobierasz spójnik: że, czy, zaimek pytajny albo żeby/aby – zależnie od rodzaju wypowiedzi.
• Przekształcasz mowę zależną na niezależną i poprawnie zapisujesz cytat oraz dialog.
• Wiesz, że w języku polskim czas czasownika przy przekształceniu się nie zmienia.

Materiał ćwiczeniowy przygotowany przez Zestly; wszystkie przykłady napisane na potrzeby materiału.