Słowotwórstwo: budowa wyrazu, rodzina wyrazów, wyrazy podstawowe i pochodne

Słowotwórstwo należy do wymagań z kształcenia językowego w klasach VII–VIII: uczeń rozpoznaje wyraz podstawowy i pochodny, wskazuje temat słowotwórczy i formant, określa rodzaj formantu i jego funkcję, rozpoznaje rodzinę wyrazów i rdzeń oraz zna zasady tworzenia wyrazów złożonych. Zadania tego typu pojawiają się w arkuszach egzaminu ósmoklasisty, a przy tym pomagają w ortografii, bo wyrazy pokrewne podpowiadają pisownię.

Materiał prowadzi przez te zagadnienia krok po kroku, na prostych, jednoznacznych przykładach. Najpierw ustalasz, od którego wyrazu pochodzi wyraz pochodny – na przykład że nauczyciel pochodzi od czasownika nauczyć, a nie od uczyć, a pisarz od pisać. Potem uczysz się dzielić wyraz pochodny na temat słowotwórczy i formant (pis- | -arz, dom- | -ek, czyt- | -elnik).

Następnie poznajesz rodzaje formantów: przedrostki (prze-pisać, pra-dziadek), przyrostki (dom-ek, piaskow-nica), formanty przedrostkowo-przyrostkowe (bez-dom-ny) i formant zerowy, gdy wyraz pochodny jest krótszy od podstawowego (bieg od biegać, wykop od wykopać). Ćwiczysz też rozpoznawanie funkcji formantów: zdrobnień, nazw wykonawców czynności, nazw miejsc.

Kolejna część dotyczy rodziny wyrazów i rdzenia. Uczysz się odróżniać prawdziwych krewnych od wyrazów, które tylko podobnie brzmią (lasek i leśniczy należą do rodziny wyrazu las, łasica – nie), oraz dostrzegać oboczności, czyli wymiany głosek w rdzeniu, jak w parach wóz – wieźć czy ręka – ręczny. Na koniec rozróżniasz trzy rodzaje wyrazów złożonych: złożenia z łącznikiem (gwiazdozbiór), zrosty (Białystok, rzeczpospolita) i zestawienia (czarna owca).

Materiał oferuje cztery formy pracy. Quiz (12 pytań) sprawdza każde z tych zagadnień, a wyjaśnienia zawsze pokazują podział wyrazu. Fiszki zbierają pojęcia z przykładami. Egzamin ustny pozwala ćwiczyć analizę na głos – egzaminator podaje wyraz, prosi o jego rozbiór i na końcu krótko omawia twoje odpowiedzi. Praca pisemna do wydruku zawiera osiem zadań: od podziału wyrazów, przez tworzenie rodziny wyrazów, po wykorzystanie wyrazów pokrewnych w ortografii.

Wszystkie przykłady są dobrane tak, by analiza była jednoznaczna. Przy własnych przykładach warto sprawdzać znaczenie wyrazu w słowniku – to najprostszy sposób, by ustalić, od czego naprawdę pochodzi.

• Wskazujesz wyraz podstawowy dla wyrazu pochodnego.
• Dzielisz wyraz pochodny na temat słowotwórczy i formant.
• Rozpoznajesz formanty przedrostkowe, przyrostkowe, przedrostkowo-przyrostkowe i zerowe oraz ich funkcje.
• Tworzysz rodzinę wyrazów, wskazujesz rdzeń i oboczności.
• Odróżniasz złożenia, zrosty i zestawienia.

Materiał ćwiczeniowy przygotowany przez Zestly.