Przemówienie jako forma wypowiedzi — budowa i środki perswazji

Przemówienie to jedna z form wypowiedzi, których podstawa programowa wymaga w klasach VII–VIII, i forma, w której może zostać sformułowany temat wypracowania na egzaminie ósmoklasisty. Wielu uczniów zna dobrze rozprawkę, ale gubi się, gdy trzeba napisać tekst przeznaczony do wygłoszenia. Ten materiał pokazuje, czym przemówienie się wyróżnia i jak je zbudować krok po kroku.

Najpierw ustalasz, czym jest przemówienie: tekstem skierowanym do konkretnych słuchaczy, który ma ich przekonać i skłonić do działania. Poznajesz jego budowę – wstęp ze zwrotem do adresatów i przedstawieniem sprawy, rozwinięcie z argumentami i przykładami, zakończenie z apelem i podziękowaniem za uwagę – i uczysz się odróżniać ją od kompozycji rozprawki. Ćwiczysz też dobieranie zwrotów otwierających i zamykających do konkretnej sytuacji i do odbiorców – inaczej mówi się do kolegów z klasy, a inaczej do rodziców czy dyrekcji.

Najwięcej ćwiczeń dotyczy środków perswazji. Na krótkich, specjalnie napisanych fragmentach przemówień – o zbiórce dla schroniska, o zmianach w szkole, o szkolnym rajdzie – rozpoznajesz zwroty do słuchaczy, pytania retoryczne, wykrzyknienia, anaforę, wyliczenia, formę „my”, odwołania do uczuć i do autorytetu oraz argumenty rzeczowe poparte przykładem. Uczysz się też, gdzie kończy się uczciwa perswazja, a zaczyna manipulacja: fałszywe uogólnienia, straszenie nieprawdziwymi zagrożeniami czy obrażanie osób o innym zdaniu nie są dopuszczalnym sposobem przekonywania.

Materiał oferuje cztery formy pracy. Quiz (12 pytań) sprawdza znajomość budowy przemówienia i rozpoznawanie środków perswazji. Fiszki zbierają pojęcia z krótkimi wyjaśnieniami. Egzamin ustny pozwala sprawdzić, czy umiesz o tym opowiedzieć i podać własne przykłady – egzaminator zadaje pytania po kolei i na końcu krótko omawia twoje odpowiedzi. Praca pisemna do wydruku zawiera osiem zadań: od napisania wstępu i zakończenia, przez poprawienie manipulacyjnego zdania, po krótkie przemówienie na podany temat.

Wszystkie przykłady są napisane specjalnie na potrzeby tego materiału. Po przerobieniu ćwiczeń warto napisać całe przemówienie samodzielnie i sprawdzić, czy zawiera wszystkie elementy kompozycji oraz kilka różnych środków perswazji, a potem przeczytać je na głos – to najlepszy sposób, by usłyszeć, czy brzmi jak tekst do wygłoszenia.

• Wyjaśniasz, czym jest przemówienie i czym różni się od rozprawki.
• Budujesz przemówienie: wstęp ze zwrotem do adresatów, rozwinięcie z argumentami i przykładami, zakończenie z apelem.
• Rozpoznajesz i stosujesz środki perswazji: apostrofę, pytanie retoryczne, wykrzyknienie, anaforę, wyliczenie, formę „my”, odwołanie do uczuć i autorytetu.
• Odróżniasz uczciwą perswazję od manipulacji.
• Dobierasz zwroty otwierające i zamykające do sytuacji i odbiorców.

Materiał ćwiczeniowy przygotowany przez Zestly; wszystkie fragmenty przemówień napisane na potrzeby materiału.